Hel u schyłku lata - dzień 4/1: Ścieżki, które opowiadają historię i przestrzegają

Hel u schyłku lata skrywa opowieści, które najlepiej odkrywa się w ciszy pustego, nadmorskiego lasu. Nasza kronika podróży na początek Polski dociera do momentu, w którym wkraczamy na leśne trakty skrywające surowe pamiątki przeszłości. Przemierzamy dziś ścieżki, które opowiadają historię obronną Półwyspu Helskiego i przestrzegają ludzi przed okrucieństwem wojny. To właśnie tutaj, wędrując po sezonie wśród dawnych okopów i schronów, można najgłębiej poczuć nostalgię, upływ czasu oraz dotknąć żywej lekcji historii, którą wciąż szeptem przypominają eksponaty ukryte w lasach.

Poranny brzask słońca oślepia, choć został oziębiony pierwszym jesiennym oddechem,
który zwykle końcem lata daje już znać o sobie.
I choć słońce świeci na całego, a poranek to jak każdy,
to jednak zdaje się być nieco inny, bo ten ziąb wpadający przez otwarte drzwi uchyla już podwoje jesieni.

Myśli o niej są coraz częstsze, choć jej znaki są jeszcze nieśmiałe.

Lecz wiemy, że niebawem będzie przeplatać się deszcz i słońce, ciepło i zimno.
Jednak jeszcze dzisiaj lato pięknością się odznacza i nieprzyjazne zimno wnet rozgania,
i cicho jest, bo nocny wiatr znad morza zamilkł.

Taki właśnie jest wrzesień na helskim cyplu.

Nasze drogi po Półwyspie Helskim prowadziły nas w przeróżne miejsca i zawsze kończyły się gdzieś na bałtyckim wybrzeżu. Na tak wąskim przesmyku lądu nietrudno było dotrzeć na piaski helskich plaż; działo się to chcąc nie chcąc. Z pajęczyny ścieżek szatkujących sosnowe lasy niejedna mimowolnie wyprowadzała nas nad wody Morza Bałtyckiego. Taka jest specyfika tego niezwyczajnego cypla polskiego wybrzeża i raczej trudno zagubić się w rosnących na nim borach bażynowych. Przemierzyliśmy wiele jego zakątków, ale wciąż pozostaje w nim coś do odkrycia. Wcześnie dzisiaj wstaliśmy, aby odszukać w nim parę nowych ścieżek, których jeszcze nie znamy. Po kolei jednak, bo cała, wyćwiczona już procedura poranka musi zostać zachowana.

Kuchnię mamy na parterze. Musimy zejść po zewnętrznych metalowych stopniach do niej. Codziennie jedno z nas musi to zrobić i robimy to na zmianę dla sprawiedliwości, aby przygotować ulubione danie na pierwszy posiłek dnia, czyli jajecznicę. Takie zejście to też pierwszy zwiad pogodowy, bo samo spojrzenie przez okno może być niewystarczające, szczególnie teraz u schyłku lata. Słońce intensywnie dzisiaj przenika przez szyby. Stojąc przy oknie jego promienie otulają ciepłem, jakbyśmy przy kominku stali. Napawa to oczywiście optymizmem. Wystarczy jednak otworzyć drzwi, by do pokoju wlał się chłód poranka. Dzisiaj wyjątkowo przenikliwy. No ale nie ma się co dziwić. Dzień dopiero co wstał. W dali na alejkach jarzy się jeszcze nikłe światło nocnej latarni, choć noc już odeszła w niepamięć. Mimo to zwlekamy z wyjściem, aż zrobi się cieplej, aż do godziny dziesiątej.

Helskie ścieżki - dokąd zaprowadzi nas ta?

Kierujemy się tym razem na północny zachód, tam, gdzie mierzeja zwęża się w kierunku Juraty, Jastarni, Kuźnicy i słynnych Chałup, a potem przed Władysławowem łączy się ze stałym lądem. Jednak nie mamy zamiaru iść aż tak daleko. Owszem, podążaliśmy już w tamtą stronę podczas tego pobytu w Helu, ale dziś zanurzymy się na dobre w helskich lasach, tworzących przyrodnicze zbiorowiska zwane bażynowym borem. Jednak to nie przyroda będzie determinować dzisiejszy spacer.

Przenosimy się do września 1939 roku...

Rozpoczęła się II wojna światowa. Westerplatte, jako jeden z pierwszych punktów oporu, broni się przez tydzień. Niedaleko trwa inna bitwa obronna kampanii wrześniowej 1939 roku, znacznie dłuższa. Hel, będący Rejonem Umocnionym, bronił się znacznie dłużej, bo aż 32 dni, stawiając opór do 2 października. Idąc do naszego wytyczonego celu przechodzimy obok cmentarza komunalnego w Helu. Zatrzymujemy się nad jego grobami, oddając niejako hołd szczególnie przy pomniku mieszkańców Helu, którzy zginęli lub zaginęli na morzu, a potem przy tablicy z nazwiskami marynarzy poległymi w obronie Helu we wrześniu 1939 roku. Smutno, że ludzie odchodzą. Wiemy, że to naturalny czas przemijania, ale mamy też świadomość, że przychodzimy na ten świat z krótką wizytą, a więc jeszcze smutniej nam, gdy ktoś ginie przedwcześnie z rąk drugiego człowieka. Taka jest właśnie każda wojna, która odbiera ludziom życie, zanim dobiegnie ono naturalnego kresu.

Podążamy dalej ulicą Dworcową na północ. Za zakrętem szosy przecinamy linię kolejową odchodzącą od stacji, od której stopniowo oddalamy się. Za skrzyżowaniem z linią kolejową szosa nosi nazwę Helskiej. Na helskiej części półwyspu istnieje również sieć kolei wąskotorowej, która dzisiaj ma znaczenie historyczno-muzealne, a częściowo wykorzystywana jest jako atrakcja turystyczna. Leśną ścieżką oddalamy się od szosy w kierunku jednej z jej stacji „Hel - Bruno”. Zbliża się jedenasta - tak właśnie planowaliśmy nasze przyjście tutaj, bo właśnie otwierane jest tutejsze muzeum.

Tuż po wybuchu II wojny światowej, 4 września 1939 roku.

Rekonstrukcja polskiej ziemianki z września 1939 roku budowanej na cyplu helskim.

Wyjątkowe położenie i kształt Półwyspu Helskiego nadawały mu również inne walory, które w przeszłości były intensywnie wykorzystywane w celach wojskowych. Miał też istotne znaczenie strategiczne podczas II wojny światowej. Na całym Półwyspie Helskim rozsypane są różne obiekty wojskowe, polskie i niemieckie. Wiele z nich zwiedziliśmy, a były to do tej pory głównie obiekty wybudowane na potrzeby obrony polskiego wybrzeża. Po wkroczeniu wojsk niemieckich zaczęły powstawać kolejne. Dzisiaj odnajdujemy miejsce, gdzie zbudowano najcięższą baterię artylerii nabrzeżnej o nazwie „Schleswig-Holstein”, wielką i potężną, jakiej tutaj jeszcze nie widzieliśmy. Jej sercem jest wysoka wieża kierowania ogniem. 

Wieża kierowania ogniem baterii „Schleswig-Holstein”.

Pomieszczenie łączności.

Pomieszczenie szyfranta.

Wystawa sprzętu łączności wojskowej.

Ambulatorium.

Wojskowa izba opatrunkowa.

Stanowisko dowódcy załogi wieży kierowania ogniem.

Na szczycie wieży.

Bałtyk i Góra Szwedów z wieży kierowania ogniem baterii „Schleswig-Holstein”.

Budowę najcięższej baterii artylerii nabrzeżnej „Schleswig-Holstein” rozpoczęto pod koniec 1940 roku. Stała się ona największym obiektem militarnym tego typu nad Bałtykiem. Składała się z kilku części. Niemcy podczas okupacji szybko docenili możliwości militarne tego terenu. Rozbudowali i znacznie wzmocnili potencjał militarny Półwyspu Helskiego, odbudowując zarówno polskie umocnienia, jak również wznosząc kolejne obiekty. Odremontowano m.in. Baterię Laskowskiego nadając jej nazwę „Schlesien”. Zbudowano kolejne baterie i umocnienia. Spośród powstałych obiektów chyba najbardziej imponującą jest 25-metrowa, 9-kondygnacyjna wieża kierowania ogniem z dalmierzem umieszczonym w obrotowej, metalowej kopule na stropie. Grubość jej ścian zmienia się od 1 metra w dolnej części do 0,6 metra w górnej części. Mimo piaszczystego podłoża wieżę idealnie posadowiono w pionie, co wpływa na precyzję przyrządów pomiarowych. Dalmierz pozwalał na optyczną obserwację obszaru w promieniu 50 km. W wieży mogło przebywać 40 członków załogi.  Były w niej pomieszczenia koszarowe, pomieszczenia techniczne, obserwatorów i łączności oraz centrala kierowania ogniem. Wzniesiono przy wieży również trzy żelbetowe schrony koszarowo-bojowe, na których ustawiono armaty kal. 406 mm wraz z dwoma innymi schronami, w których składowano amunicję. Bateria „Schleswig-Holstein” współtworzyła 2. Ciężką Baterię Artylerii (2. Schwere Artillerie Batterie) i weszła w skład 119. Dywizjonu Artylerii Marynarki (Marine Artillerie Abteilung 119). Wszystkie obiekty połączono linią kolejki wąskotorowej. Dochodziła tu również kolej szerokotorowa oraz drogi jezdne. W sierpniu 1941 roku przeprowadzono próbne strzelania. Okazało się jednak, że ta potężna bateria w sytuacji kontrolowania Bałtyku przez Niemców jest zupełnie niepotrzebna. Stąd też, w okresie pomiędzy październikiem 1941 roku i majem 1942 roku armaty wraz z wyposażeniem zdemontowano i przetransportowano do Francji w rejon Calais, gdzie pod nazwą „Lindemann” włączone zostały do linii Wału Atlantyckiego. Po zdobyciu ich przez Aliantów zostały zniszczone.

Stanowisko armaty 406 mm baterii „Schleswig-Holstein”.

Zdjęcie archiwalne armaty z ekspozycji muzealnej.

Stanowisko armaty  406 mm baterii „Schleswig-Holstein”.

Model stanowiska armaty 406 mm baterii „Schleswig-Holstein”.

Stanowiska strzeleckie.

Znajdujące się tutaj budowle przetrwały kampanię obronną Niemców. Po wojnie niemiecka wieża kierowania ogniem była przez pewien czas wykorzystywana jako punkt obserwacyjny przez polski 13. BAS, a północny schron służył wojsku za magazyn amunicji. Bliżej współczesnych nam czasów Hel stopniowo był udostępniany dla wszystkich odwiedzających. Stanowi obecnie niezwykły skansen sztuki militarnej. W tym konkretnym miejscu staraniem entuzjastów, władz miasta oraz sponsorów utworzono tu Muzeum Obrony Wybrzeża Rejonu Umocnionego Hel. Okoliczny las stanowi swoisty skansen militarny, prezentujący armaty różnych typów, miny morskie, elementy trałów przeciwtorpedowych, torpedy i wyrzutnie torpedowe, samochody strażackie i sanitarne, łodzie i szalupy, tabor kolei wąskotorowej. Ponadto zlokalizowana jest tutaj kuchnia polowa, strzelnica sportowa oraz stacja kolejki wąskotorowej wożąca turystów.

Wieża kierowania ogniem oraz schron koszarowo-bojowy ze stanowiskiem „Bruno” udostępnione do zwiedzania, zawierają bogatą i niezwykle ciekawą ekspozycję z czasów wojny. Entuzjaści militarystyki i nie tylko oni mogą poznać niezwykłą historię Helu i jego rolę w obronie wybrzeża. Wyeksponowane w Helskim Muzeum Obrony Wybrzeża wojenne wynalazki i technologie mogą zachwycać. Jednak pamiętajmy, że te cuda ludzkich pomysłów służą dokonywaniu zniszczenia i zabijaniu ludzi.

Gdzie nie sięgnąć w historię – od dziejów zarania

Ludzie wciąż ulepszają narzędzia do zabijania,

Bo każdy idiota wierzy, że w świata dniu ostatnim

To nie on – a WY się staniecie tym mięsem armatnim.

Gotfryd V. Gray

Helskie Muzeum Obrony Wybrzeża nie ma oczywiście na celu propagowania wojny i militaryzmu, a jedynie opowiadać o niej, a przede wszystkim ostrzegać przed jej okrucieństwem. Przekaz taki niosą inne powojenne pozostałości, jakie w wielu miejscach Półwyspu Helskiego można napotkać. W rozmowach o Helu przeważnie myśli się właśnie o nich. W cieniu pozostają ludzie, którzy tu mieszkają od czasów wcześniejszych niż dwie wojny światowe. Przetrwała ich tożsamość i niezwykle barwna i ciekawa kultura, silnie zakorzeniona w tej części Polski. Przypomina o tym Helskie Muzeum, które działa obok jako oddział odwiedzonego przed Muzeum Obrony Wybrzeża. To jednak zupełnie odmienna historia i przeżycia, których nie chcemy łączyć w jednej części naszego podróżniczego eseju po Helu, choć miała miejsce jeszcze tego samego dnia.

Lokomotywa WLS40.
Jedziemy do Helskiego Muzeum.

Cała seria opowiadań z cyklu „Hel u schyku lata”:

🔲 dzień 1:         W pubie Kapitana Morgana

🔲 dzień 2:         Na Górę Szwedów przez Helskie Fortyfikacje

🔲 dzień 3:         Przez Helskie Fortyfikacje ku Helskim Wydmom

🔲 dzień 4/1:         Ścieżki, które opowiadają historię i przestrzegają ← tutaj jesteś teraz

🔲 dzień 4/2:         Kaszubski rodowód

🔲 dzień 4/3:         Strażnicy cypla skryci w świetle i kamieniu

🔲 dzień 5/1:         Na helskim cyplu

🔲 dzień 5/2:         Przetrwanie

🔲 dzień 6/1:         Jutrzenka budzi nas ze snu

🔲 dzień 6/2:         Powrót na rajską plażę

🔲 dzień 7:         Stara świątynia i pożegnanie

Udostępnij: