Hel u schyłku lata - dzień 4/2: Kaszubski rodowód

Hel u schyłku lata pozwala dotknąć nie tylko wojennych historii, ale i głęboko ukrytej tożsamości tego regionu. Zaraz po odkryciu wojennych śladów, nasza wędrówka zmierza ku korzeniom, które od wieków kształtowały życie na Półwyspie Helskim. Dzisiejsza opowieść to sentymentalna podróż w głąb tradycji, odkrywająca autentyczny kaszubski rodowód dawnych mieszkańców mierzei. Wędrując po sezonie pustymi uliczkami pośród zabytkowej architektury, odkrywamy sekrety rybackich rodzin, których rytm codzienności od pokoleń wyznaczał Bałtyk.

Intensywne słońce jarzy blaskiem na całego,
obiecując letnią aurę.
Jednak jego gorąc jest już tylko iluzją –
jego światło nie niesie dawnej mocy,
a jedynie estetyczną jasność,
bo powietrze niesie chłodem.
To czas, gdy natura powoli zwalnia,
tworząc wyjątkowy, pełen nostalgii
kontrast między ciepłem słońca a chłodem wiatru.
Wystarczy na chwilę wejść w cień starego drzewa
lub pozwolić, by słońce schowało się za chmurę,
aby poczuć prawdę tej chwili przed progiem jesieni.
Ten kontrast ma w sobie niesamowitą magię,
gdy ciepło na twarzy miesza się z rześką bryzą,
pachnącą jesienną wilgocią.
Ten czas uczy nas tego, czego uczył naszych przodków:
doceniania każdego ciepłego promienia, bo wiemy,
że zostało ich już mało.

Schyłek lata to idealny moment na zwolnienie tempa i oddania pełnemu uroku balansowi między odchodzącym ciepłem a nadchodzącą rześkością.

Myśleliśmy o nich już pierwszego dnia po przyjeździe, gdy stanęliśmy przed Kopcem Kaszubów. Jacy oni są, ci którzy mieszkają tutaj na stałe? Jaka łączy ich tożsamość? Wyjatkowa grupa etnograficzna - Kaszubi, którzy tu żyją i pracują, ich kultura ciekawiła nas od lat, tym bardziej że tak naprawdę nigdy nie mieliśmy okazji przyjrzeć się im z bliska. Niezwykle interesująca, szczególnie dla nas, bo osadzona w zupełnie innym środowisku niż to, w którym się wychowaliśmy.

Muzeum Helu.

Całkiem niedawno, bo w 2015 roku, otwarte zostało Muzeum Przyrodniczo-Etnograficzne, stanowiące oddział Muzeum Obrony Wybrzeża. Umiejscowione zostało na terenie obiektu wojskowego B-1 „Anton”, zbudowanego przez Niemców w 1941 roku jako stanowisko kolejnej armaty 406 mm. Jednak tym razem zupełnie odsuńmy się od wojny i militarystyki, tematyki, która na Półwyspie Helskim doczekała się bogatej ekspozycji. Skupmy się na tym, co tutaj najpiękniejsze. Nadmorska przyroda i kultura Kaszubów są naprawdę unikalne.

Ulicą Helską przemieszczamy się do betonowego bunkra z napisem „Muzeum Helu”. Wokół niego zaaplikowano nieduży, aczkolwiek niezwykle uroczy ogródek botaniczny. Rośnie w nim ponad 1000 roślin, zarówno rzadkich i endemicznych, jak również tych popularnych, przy których można rozkoszować się gamą zapachów. Zanurzamy się głębiej w przestrzeń ogrodu przechodząc poprzez drewniane przedstawienia figuralne wyłaniające się z klombów kwiatowych. To miejsce emanuje spokojem. Nie ma tu innych ludzi, ale nie ma się co temu dziwić, wszak jesteśmy tu po sezonie turystycznym. W tej nadmorskiej krainie sezon ten trwa krótko, kiedy gorące słońce rządzi niebem, a wiatr znad morza nie zwiastuje jeszcze zmian. U schyłku lata kraina ta robi się pusta, bo tylko nieliczni decydują się, aby przybyć tu w odwiedziny. Prawie nikogo już tu nie ma, tylko rdzenni, stali mieszkańcy Półwyspu. 

Alejka otoczona roślinnością i drewnianymi rzeźbami.

W głębi siedzi Chrystus Frasobliwy.

Po kilku stopniach wchodzimy pod pergolę.

Miło odpocząć korzystając z ławeczki przy alejce spacerowej. Cały obszar ogrodu i muzeum to cudowne miejsce na relaks i odpoczynek przeplatany spacerem. Wśród roślinności powstała tu piękna ptaszarnia, niewątpliwie bardzo atrakcyjna, gdyż pozwala na bliskie podziwianie różnego ptactwa hodowanego przez ludzi. Po alejkach spacerują z nami pawie, bażanty i różne odmiany kur ozdobnych. Niektóre z nich pozwalają się nawet dotknąć czy pogłaskać. W przestronnej wolierze obserwować można również inne gatunki ptaków, np. papugi.

Bażant złocisty (Chrysolophus pictus).

Bażant srebrzysty (Lophura nycthemera).

Karzełek łapciasty (Gallus gallus domesticus).

Paw indyjski, zwany również królewskim (Pavo cristatus).

Paw królewski, mutacja biała.

Spotkanie z sułtanką.

Po spacerze wokół dawnego bunkra odszukujemy wejście do jego wnętrza, gdzie przygotowano ekspozycję muzealną. Najpierw trafiamy do pomieszczeń, w których przedstawione są dawne sprzęty i narzędzia rybackie, a także wyposażenie gospodarstwa kaszubskiej rodziny. W odtworzonym wnętrzu chaty kaszubskiej z jej wyposażeniem można poczuć, jak wyglądało dawne życie Kaszubów. Hel zmieniał się oczywiście na przestrzeni swoich dziejów, jak każdy inny region na świecie. Jak wyglądał dawniej, można zobaczyć dzięki misternie wykonanej makiecie Starego Helu z początków XVI wieku. Uliczki, domy, kościół, drewniane mola przystani z zacumowanymi łodziami, plaże i ludzie zajęci swoimi obowiązkami.

Doświadczamy fascynującej podróży do przeszłości regionu i dziejów zamieszkujących go ludzi. Kaszuby (kaszub. Kaszëbë lub Kaszëbskô) to charakterystyczny region kulturowy, który położony jest w północnej Polsce. Kaszubi od zawsze zajmowali się przede wszystkim rybołówstwem. Żyli i pracowali wedle rocznego rytmu obrzędowego, w którym wydzielane były trzy główne okresy: wiosenny (łososiowy), letnio-jesienny (węgorzowy), zimowy (czas połowów podlodowych).

W okresach tych zmieniał się sposób pracy kaszubskich rybaków. Pracowali oni w zorganizowanych grupach zwanych maszoperiami, stanowiącymi rodzaj spółek rybackich, których członkowie wspólnie prowadzili połowy na Bałtyku. Ułatwiało to pracę i wpływało na bezpieczeństwo podczas trudnej pracy rybaków na morzu. Brzeg morski na czas takich połowów dzielony był na odcinki zwane toniami, tak, aby grupy maszoperii nie przeszkadzały sobie wzajemnie. Stąd też maszopi, czyli członkowie maszoperii, związani byli między innymi zasadami równości i solidarności. Zawiązywanie się takiej współpracy podczas połowów widoczne było przede wszystkim podczas wiosennego połowu łososi niewodem oraz jesiennego połowu węgorzy za pomocą żaków. Solidarność kaszubskich rybaków miała przełożenie na ich rodziny, np. jeśli ktoś był ciężko chory nadal brał udział w podziale zysku, tak jakby był całkowicie sprawnym członkiem maszoperii, a dopiero po powrocie do zdrowia i pracy jego udział w zysku zmniejszony zostawał do połowy przez czas adekwatny do czasu absencji. Jeśli jednak choroba wynikała z pijaństwa, to jego udział przeznaczano dla biednych. Z kolei wdowa po członku maszoperii, dopóki nie sprzedała sieci, łodzi i innego sprzętu zmarłego męża, udostępniała je maszoperii, w której mąż miał swój udział, za co otrzymywała pewien zysk. Istniały sytuacje, w których odstępowano od zasady równości, np. żonaty maszop otrzymywał zysk o 25% większy, również właściciel łodzi otrzymywał większy zysk, gdyż o jej ewentualne naprawy musiał zadbać sam. Maszoperie rybackie na kaszubskim wybrzeżu funkcjonowały jeszcze w latach 70. XX wieku.

Stary Hel z XIV wieku.

W salach ekspozycyjnych Muzeum Helu zobaczyć można makietę Kurhausu, a więc fragment Helu z czasów, gdy zaczął on rozwijać się jako miejscowość wycieczkowo-wypoczynkowa. Impulsem w tym kierunku stało się oddanie przystani wycieczkowej w Helu w roku 1893, która umożliwiła odwiedziny osady, która znajdowała się na samym skraju wąskiego półwyspu. Liczba pragnących odwiedzić Hel była na tyle znacząca, że armator floty wycieczkowej (Towarzystwo Żeglugi Parowej „Wisła” z Gdańska) zdecydował się stworzyć w Helu bazę letniskową. Wykupiono w tym celu niezbędne tereny, aby na przełomie 1895/96 roku wybudować pierwsze helskie obiekty kąpieliskowe, w tym przebieralnie oddzielne dla panów oraz pań z dziećmi. Po rozwiązaniu problemów z pozyskiwaniem wody pitnej przystąpiono do budowy kolejnych obiektów: domu zdrojowego, czyli Kurhausu (1899) oraz trzech pensjonatów ze stołówkami: „Zum Waldhäuschen”, „Löwengrube” i „Strandhotel”. Kurhaus stał się obiektem reprezentacyjnym na Helu, który mógł spełnić najwybredniejsze wymogi bawiących się gości. Wzniesiony został na wydmie zwanej Wietrzną, tuż przy zatokowym brzegu. Parter Kurhausu otoczony był werandą, która prowadziła prosto na 150-metrowy pomost, przy którym cumowały statki pasażerskie. Na wewnętrznym dziedzińcu znajdowały się łazienki oferujące ciepłe kąpiele w wodzie morskiej. Ponadto funkcjonowały tam korty tenisowe, sezonowy zakład fotograficzny i fontanna. Do dyspozycji gości budynek posiadał 25 pokoi z balkonami. Na parterze działała jadalnia, a w przylegającym do niej pokoju znajdowała się siedzoba Gdańskiego Klubu Żeglarskiego „Godewind” słynący z oryginalnego wystroju. W kolejnych latach w Helu powstały kolejne pensjonaty i wille wypoczynkowe, choć w rzeczywistości liczba osób przybywających na dłuższy wypoczynek nie była aż tak imponująca i w sezonie wynosiła od 200 do 400 osób.

Makiety Starego Helu i Kurhausu wyzwalają zainteresowanie historią tej osady. 

Bitwę pod Górą Szwedów w 1628 roku.

Na ścianie uwagę przyciąga obraz przedstawiający Bitwę pod Górą Szwedów w 1628 roku, a poniżej różne modele okrętów z tamtego okresu. W tamtych czasach dla Helu był to okres wojen i najazdów, podobnie zresztą jak w całej Rzeczypospolitej. Najtrudniejsze chwile nadeszły we wrześniu 1626 roku, gdy na helskim wybrzeżu pojawiła się flota dowodzona przez admirała Carla Carlssona. Szwedzi zażądali wówczas od mieszkańców Helu przysięgi na wierność królowi Gustawowi Adolfowi. Hel został wówczas zniszczony i zrabowany m.in. Szwedzi skradli dzwony z helskiego kościoła. We wrześniu 1628 roku podczas silnego sztormu utknął na mieliźnie szwedzki okręt „Christine” dowodzony przez admirała Klausa Flemminga. Polska piechota dowodzona przez pułkownika Baka Lanckorońskiego próbowała go przejąć od strony lądu. Walki trwały kilka dni i przyniosły tylko częściowy sukces wojskom polskim. Od tego czasu wydma o wysokości 19,1 m n.p.m. znajdująca się w miejscu walk nazywana jest Górą Szwedów.

Kaszubska kultura kojarzy się ze specyficznym zdobnictwem porcelany i fajansu. Szczególne zaciekawia kolekcja ręcznie malowanych talerzy z motywami roślinnymi, pochodzące z lat 60. i 70. XX wieku. W ekspozycji możemy zobaczyć wiele innych naczyń zdobionych charakterystycznymi kaszubskimi motywami, filiżanki, dzbanuszki, pojemniki, a nawet skarbonkę. Taka porcelana byłaby z pewnością świetną pamiątką z pobytu w Helu.

Kolejne pomieszczenie przeznaczone zostało na przybliżenie historii helskich latarni morskich, a w następnym mamy pomieszczenie z dawnymi zabawkami dla dzieci. Podobnie jak w innych nadbałtyckich wystawach i muzeach nie mogło i tu zabraknąć również kolekcji bursztynu, z którą zapoznajemy się w dziale przyrodniczym. Bogactwo ekspozycyjne w kolejnych odwiedzanych pomieszczeniach wykracza ponad naszą wyobraźnię.

Kaszubi posługują się swoistym językiem kaszubskim, który ma w Polsce od 2005 status języka regionalnego. Na koniec naszego spotkania z kaszubską kulturą możemy posłuchać brzmienia kaszubskiego języka w zabawnej kaszubskiej śpiewance. Nieodłącznym elementem folkloru kaszubskiego są tzw. Kaszëbsczé nótë (Kaszubskie nuty), zwane także abecadłem, alfabetem, bądź hieroglifami kaszubskimi. Ich twórca nigdy nie został jednoznacznie ustalony. Pieśń ta znana jest na całych Kaszubach. Była śpiewana podczas zabaw i wesel, a dzisiaj kaszubskie nuty są przede wszystkim piękną formą prezentowania i przybliżania kultury kaszubskiej. Do ich wykonania niezbędna jest plansza z obrazkami na pięciolinii i wskaźnik. Prowadzący chór lub solista śpiewa tekst, wskazując przy tym kolejne obrazki, po czym powtarza na wyrywki wszystkie nazwy wymienione w ostatniej i poprzednich zwrotkach.

Ważną i popularną pieśnią na Kaszubach jest Zemia Rodnô (tłum. Ziemio Ojczysta). Jest to popularna pieśń patriotyczna, uznawana przez wielu Kaszubów za hymn regionalny:

Zemia Rodnô

Tekst w języku kaszubskim

Tekst w języku polskim

Zemia Rodnô, pëszny kaszëbsczi kraju, Òd Gduńska tu, jaż do Roztoczi bróm! Të jes snôżô, jak kwiat rozkwitłi w maju. Ce, Tatczëznã, jô lubòtną tu móm. Sambòrów miecz i Swiãtopôłka biôtczi W spòsobie Ce dlô nas ùchòwałë. Twòje jô w przódk bëlné pòcyskóm kwiôtczi. Òdrodë cél Kaszëbóm znôw brënie. Tu jô dali mdã starżã zemi trzimôł, Skądka zôczątk rodnô naj rózga mô. Tu mdã dali domôcëznë sã jimôł Jaż zajasni i nama brzôd swój dô.

Ziemio Ojczysta, piękny kaszubski kraju, Od Gdańska tu, aż do Roztoki bram! Tyś jest piękna jak kwiat rozkwitły w maju. Cię, kochaną Ojczyznę tutaj mam. Sambora miecz i Świętopełka bitwy Chroniły i zachowały dla nas Cię. Do przodu więc Twe piękne rzucam kwiatki. Idea odrodzenia Kaszubom znów dojrzewa. Tutaj dalej straż nad ziemią będę trzymał, Gdzie naszych korzeni początek jest. Tutaj dalej będę naszą kulturę wzbogacał Aż rozbłyśnie i owoc swój nam da.

Pracownia bursztynnika.

Kończymy zwiedzanie muzeum. Pozostała jeszcze jedna rzecz, która pojawiała się nam w krajobrazie muzeum. Ponad teren urządzonego muzeum wznosi się naturalnej wielkości model najstarszej helskiej blizy, czyli helskiej latarni, jak zbudowana została po 1647 roku. Miała formę żurawia z długim, drewnianym ramieniem, które unosiło żelazny kosz wypełniony żarzącym się węglem, a czasami kocioł ze smołą. Jej światło ostrzegało przepływających żeglarzy o płyciznach wokół Helu. Latarnia ta usytuowana była w okolicach cypla na wysokiej wydmie umocnionej kamieniami. Często bywała niszczona przez sztormy, czy ogień, ale zawsze była odbudowywana przez mieszkańców. Przy okazji zmieniała swój wygląd. W 1702 roku przyjęła wygląd wieży przypominającej współczesne latarnie morskie. Dopiero na początku XIX wieku postanowiono zaprzestać jej odbudowy i postawić w jej miejscu bardziej wytrzymałą latarnię murowaną.

Chodźmy ją zobaczyć! – ruszamy w kierunku współczesnej latarni morskiej w Helu.

Cała seria opowiadań z cyklu „Hel u schyku lata”:

🔲 dzień 1:         W pubie Kapitana Morgana

🔲 dzień 2:         Na Górę Szwedów przez Helskie Fortyfikacje

🔲 dzień 3:         Przez Helskie Fortyfikacje ku Helskim Wydmom

🔲 dzień 4/1:         Ścieżki, które opowiadają historię i przestrzegają

🔲 dzień 4/2:         Kaszubski rodowód ← tutaj jesteś teraz

🔲 dzień 4/3:         Strażnicy cypla skryci w świetle i kamieniu

🔲 dzień 5/1:         Na helskim cyplu

🔲 dzień 5/2:         Przetrwanie

🔲 dzień 6/1:         Jutrzenka budzi nas ze snu

🔲 dzień 6/2:         Powrót na rajską plażę

🔲 dzień 7:         Stara świątynia i pożegnanie

Udostępnij:

Wyświetl całość...